Philip Polak was het tweede kind van Hijman Polak en Froukje de Haan. Van Philip zijn geen militiegegevens gevonden. Hij was in eerste instantie diamantslijper van beroep. Op 15 juli 1909 begon zijn opleiding tot briljantslijper bij diamantslijperij Van Abbe aan de Albert Cuypstraat 267-269. Op dat moment woonde hij met zijn moeder en zijn broertje David aan de Nieuwe Achtergracht 112 I hoog. Op 22 november 1912 sloot Philip zijn opleiding af met een proeve van bekwaamheid en werd hij volwaardig lid van de algemene Diamantbewerkersbond, de ANDB.
Philip had kennelijk een sterke band met het orthodox Joodse geloof. Hij was een actief lid van de Joodse Gemeente Amsterdam en hij was sinds 18 maart 1916 eveneens officieel besnijder bij die Gemeente.
Op 1 januari 1916 stapte hij van de ANDB over naar de Joodse vakbond Betsalel. Deze vakbond had minder leden dan de ANDB, maar had een sterkere verbinding met het orthodox Joodse geloof. Betsalel was in 1895 opgericht door Abraham Samson Onderwijzer: een man die op jonge leeftijd rabbijn was geworden na een zeer succesvolle opleiding. Hij kreeg bekendheid door zijn levenswerk: de Nederlandse vertaling van de eerste vijf bijbelboeken van de Torah, getiteld “ Nederlandsche Vertaling van den Pentateuch ”. Deze vertaling wordt nog volop in de huidige tijd gebruikt.
Philip trouwde op 23 oktober 1919 in Amsterdam met naaister Margaretha Konijn, dochter van diamantslijper Abraham Konijn en Elsje Rudelsheim. Bij zijn bruiloft was Eliazer Hoost, de tweede man van zijn moeder Froukje, één van de getuigen.
Philip en Margaretha kregen op 7 december 1921 een zoon: Abraham. Abraham werd in Antwerpen geboren. In die periode woonden Philip en Margaretha in Borgerhout, stadsdistrict van Antwerpen, aan de Steenebrugstraat 76. Philip werd toen ook lid van de Antwerpse Diamantbewerkersbond. Van Philip en Margaretha zijn foto’s gevonden in de vreemdelingendossiers van de Felix-archieven van de stad Antwerpen, waarschijnlijk daterend uit 1921.
De familie kwam tussentijds voor een korte periode naar Amsterdam, waar zij aan de 2 e Jan Steenstraat 113 huis woonde. Ze woonden bij het echtpaar Minicus Zeehandelaar en Anna Konijn, de zwager en zus van Margaretha. Minicus Zeehandelaar was grossier in sanitaire en waterleidingartikelen. Hij had zijn bedrijf naast het woonhuis, op de 2 e Jan Steenstraat 112. Er staat een korte omschrijving van zijn familie en werk op de website van Joods Amsterdam.
Op 19 september 1939 vertrokken Philip en Margaretha voor een korte periode naar Borgerhout en ze kwamen op 1 april 1941 terug naar Amsterdam. Ze kwamen terecht in dezelfde 2 e Jan Steenstraat, maar dit keer op nummer 117 I hoog. Philip heeft waarschijnlijk in deze tijd een andere carrière gekozen. Hij beëindigde zijn lidmaatschap van de Diamantbewerkersbond en werd handelsreiziger in sanitaire artikelen.
Philip en Margaretha zijn allebei, ondanks hun Sperre, opgepakt en in Kamp Vught terechtgekomen. Volgens hun kaarten in de cartotheek van de Joodsche Raad zijn ze daar op 12 augustus 1943 aangekomen.
Margaretha overleefde de oorlog niet. Vanuit Kamp Vught is zij op 15 november 1943 naar Westerbork gestuurd en zij is daarna naar Auschwitz getransporteerd. In het Nationaal Archief bevindt zich een document van de Oorlogsgravenstichting, waarin enigszins verwarrende informatie over Margaretha is opgenomen. Er is genoteerd dat zij eind 1943 in Auschwitz is overleden, maar tegelijkertijd is ook vermeld dat zij in 1944 naar Duitsland was afgevoerd. Deze laatste vermelding is doorgestreept en vervangen door “ thans alhier opgenomen: Jan Luijkens straat 32 hs ”. Gebleken is dat deze laatste vermelding betrekking heeft op haar man Philip, die sinds 14 mei 1955 op dit adres woonde. Vermoedelijk is Margaretha op 1 december 1943 in Auschwitz omgekomen. Margaretha Polak-Konijn is door de Oorlogsgravenstichting in Gedenkboek 24 opgenomen. Zij werd 53 jaar.
Philip is in Kamp Vught achtergebleven toen Margaretha naar Westerbork ging. Op zijn kaart in de cartotheek van de Joodsche Raad is vermeld dat hij op 21 maart 1944 naar Westerbork is getransporteerd en op 23 maart 1944 op de trein naar Auschwitz is gezet. In de Arolsen archieven is een formulier van Auschwitz aangetroffen waarop is aangetekend dat Philip daar op 25 maart 1944 is aangekomen. Hij heeft dus kennelijk wel in Auschwitz gezeten, maar is daarna waarschijnlijk verzeild geraakt in een reeks van verplaatsingen en dodenmarsen, waarna hij is bevrijd. Philip heeft de oorlog overleefd.
Op 19 juni 1947 trouwde Philip in Amsterdam met Mietje Vaz Dias; dochter van diamantslijper Aron Vaz Dias uit Sneek en Grietje de Jong uit Leeuwarden. Waarschijnlijk hebben Philip en Mietje geen kinderen gekregen. Mietje was eerder getrouwd geweest met Mozes Querido. Mozes Querido is in de oorlogsperiode in Amsterdam overleden. Mietje Vaz Dias is op 11 maart 1969 in Amsterdam overleden.
Philip is op daarna op 75-jarige leeftijd getrouwd met Elisabeth Sarphati, dochter van diamantbewerker en handelaar in diamanten en diamantslijpresten Joseph Sarphati en huishoudster Jeannette Druijf uit Amsterdam. Elisabeth was 68 jaar ten tijde van hun huwelijk. Ze trouwden in Amsterdam op 10 februari 1971.
Elisabeth was pianolerares en vertegenwoordigster in juwelen geweest. Haar ouders hebben langere tijd in Antwerpen gewoond, waar haar moeder in 1926 overleden was. Haar vader Joseph heeft een langdurig verblijf in Westerbork en zijn transport naar Theresienstadt op 25 februari 1944 overleefd. Op 28 maart 1945 is hij in Zwitserland terechtgekomen en hij is later naar Amsterdam teruggekeerd, waar hij op 24 december 1948 is overleden.
Elisabeth was, vóór haar huwelijk met Philip, sinds 1 september 1937 getrouwd geweest met Salomon (Sam) Mendes Coutinho. Ze is van hem gescheiden op 12 januari 1971. Met Salomon heeft Elisabeth een bewogen oorlogsperiode doorgemaakt. Het is een bijzonder verhaal, dat in diverse bronnen is beschreven. Het verhaal speelde zich af op het adres Nieuwe Keizersgracht 33 in Amsterdam. [1]
De schuilsynagoge aan de Nieuwe Keizersgracht 33
De Nieuwe Keizersgracht 33 was een adres waar meerdere families hebben gewoond die een verbinding hadden met de Portugees Joodse geloofsgemeenschap. Vanaf het begin van de 20 e eeuw werd het benedenhuis bewoond door de familie Cattella die diverse functies in het kerkbestuur van de Portugese Synagoge bekleedden en vlak na de oorlog kwam opperrabbijn Justus Tal vanuit de onderduik in het pand wonen.
Op 3 september 1937 was het echtpaar Salomon Mendes Coutinho en Elisabeth Sarphati op de eerste etage komen wonen. In 1941 verhuisden zij naar de tweede verdieping. Salomon was de Sjammasj (koster) van de Portugese Israëlitische Gemeente (PIG) in de vlakbij gelegen Snoge.
Bij één van de laatste razzia's in mei 1943, werden Salomon en Elisabeth op transport gezet naar Westerbork. In diverse bronnen is sprake van verschillende mogelijke redenen waarom ze uit Westerbork zijn vrijgelaten. Op de kaart van Salomon in de cartotheek van de Joodsche Raad is te zien dat er was ingezet op de geloofsfunctie van Salomon, waardoor een poging werd gedaan om hem op de zogenoemde Calmeyerlijst te krijgen, maar er is eveneens sprake van de mogelijkheid dat gebruik gemaakt is van een vervalste ariërverklaring die in het bezit van Elisabeth was. Dit bewijs had ze waarschijnlijk te danken aan hun buurman Cees Teutscher, die al eerder haar vader Joseph en zus Marianne met valse papieren uit de Hollandsche Schouwburg had weten te krijgen. Drie maanden na hun aankomst in Westerbork waren Salomon en Elisabeth weer terug in Amsterdam.
Omdat de Portugese Synagoge inmiddels gesloten was, werden er, vanaf het najaar 1943 tot aan de bevrijding in 1945, op zaterdag en op de Joodse feestdagen diensten gehouden op de tweede verdieping van de Nieuwe Keizersgracht 33. Het pand kreeg de functie van schuilsynagoge. In het diepste geheim was de kelder aan de achterkant van het huis ingericht als Mikwe (ritueel bad). Dit was alleen mogelijk omdat de toenmalige bewoner van het benedenhuis, de niet-Joodse schilder Anton Witsel, meehielp waar hij kon. Hij hield vaak vanuit zijn huis in de gaten of de diensten veilig konden worden bezocht of verlaten, door op te letten wat er op straat gebeurde.
Anton Witsel heeft van de dienst voor Jom Kippoer in september 1944 een tekening gemaakt, die in de collectie van het Joods Cultureel Centrum wordt bewaard. Anton is niet alleen in de oorlogsperiode begaan geweest met het lot van zijn Joodse vrienden. Ook na de oorlog was het Joodse leven een rode draad in zijn kunstwerken en in de acties die hij tegen de gemeente voerde, zoals voor het behouden van het Anne Frank-huis.
Volgens de overlevering werd er op Rosj Hasjana 1944 (het Joodse Nieuwjaar) tijdens een druk bezochte dienst op de deur gebonsd en bij het opendoen trof Elisabeth een SS-er tegenover zich, die gericht op zoek was naar de schuilsynagoge. Dankzij haar tegenwoordigheid van geest wist ze de man de deur te wijzen door hem naar het adres Keizersgracht 33 te sturen, aan de andere kant van de stad. Intussen waren de mannen die de dienst hadden bezocht vanaf de tweede verdieping het dak op gevlucht. Zij konden later één voor één het huis weer verlaten.
Elisabeth droeg al vóór de oorlog de zorg voor de rituele reiniging van overleden Joodse vrouwen. Hier ging ze mee door toen de lichamen van overleden onderduikers, zowel mannen als vrouwen, tijdelijk in de kelder van het benedenhuis werden bewaard. Het ging hier om mensen die tijdens hun onderduik overleden waren en graag volgens de Joodse tradities begraven wilden worden. Het was een hachelijke, door de bezetter verboden, onderneming om de lijken weg te brengen naar het “Jodenmanussie”, zoals de Israëlitische Begraafplaats Zeeburg in de volksmond genoemd werd. Voor hun inzet en moed zijn zowel Sam als Elisabeth na de oorlog geëerd.
Philip en Elisabeth waren slechts 5,5 jaar getrouwd, toen Philip op 4 september 1976 in Amsterdam overleed, na een verblijf in Huize Beth Sjalom aan de Plantage Middenlaan 48. Zijn weduwe Elisabeth plaatste een liefdevolle overlijdensadvertentie in het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 10 september 1976. In Het Parool verscheen op 6 september 1976 een overlijdensadvertentie van de firma Zeehandelaar. Philip Polak werd begraven op de Portugees-Israëlitische begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel.
De zus en zwager van Margaretha Konijn, Minicus Zeehandelaar en Anna Zeehandelaar-Konijn, zijn allebei op 4 juni 1943 in Sobibor vermoord. Ze zijn in Gedenkboek 33 van de Oorlogsgravenstichting opgenomen.
De ex-man van Elisabeth, Salomon Mendes Coutinho overleed op 14 oktober 1976 in Amsterdam. Elisabeths overlijdensdatum is nergens gevonden. Zij heeft op 22 januari 1993 een overlijdensadvertentie voor haar zus Marianne in het Nieuw Israëlitisch Weekblad geplaatst en dit is het laatst gevonden bewijs omtrent haar leven. Elisabeths laatst bekende woonadres was de Akerwateringstraat 243 in Amsterdam.
[1] Op diverse websites is een aparte tekst aan het pand en aan haar functie als schuilsynagoge in de oorlogsperiode gewijd: Joods Amsterdam, Joods Monument en de website van Amsterdam Cultuur Historische Vereniging (ACHV). Daarnaast is het pand en haar geschiedenis onderwerp geweest van een interview van basisschoolleerlingen met bewoner Ruud Schimmel, waarin over de schuilsynagoge gesproken is. Het verslag van dit interview is gepubliceerd op de website van In mijn buurt. Zie ook de pagina op Joods Monument: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/354980/nieuwe-keizersgracht-33 van Denise Citroen. Deze bronnen zijn gebruikt om het gedeelte over de schuilsynagoge te schrijven.
Naast bovengenoemde bronnen, gebaseerd op de indexen van het Stadsarchief Amsterdam, de websites Joods Amsterdam, WieWasWie, Oorlogsbronnen, gegevens van de Oorlogsgravenstichting in het Nationaal Archief, het Felixarchief van de stad Antwerpen en de Arolsen Archives.