Amsterdam, ca. 1900, de tijd van Andries' vroege jeugd. Links de Uilenburgergracht met de achterkanten van pakhuizen aan de Uilenburgerstraat. Rechts de achterkant van het Rapenburg, waar Andries geboren werd. In de verte de Peperbrug (brug 281) en de Montelbaansbrug (brug 280), met daarachter de Waaleilandsgracht. (Bron: Beeldbank Amsterdam)
Twee Pogingen in Precies Drie Weken
Andries Mozes Groenewoudt werd geboren in Amsterdam, op 4 januari 1887. Het ouderlijk gezin woonde toen aan de Rapenburg in Amsterdam, op nr. 69.
Wie het Amsterdams Gemeentearchief doorzoekt met de zoekterm 'Andries Mozes Groenewoudt' vindt iets opmerkelijks en vrij zeldzaams: een onvoltooide huwelijksacte, opgesteld op woensdag 5 juni 1907. De personalia van Andries Mozes Groenwoudt zijn genoteerd. We lezen dat zijn vader, Mozes Andries, agent van politie was. Zijn moeder heette Schoontje; Schoontje Mesritz.
Maar toen de ambtenaar van de burgerlijke stand toe was aan het noteren van de personalia van de bruid stopte hij plotseling, midden in een zin. Er staat een groot kruis door de hele pagina, en, onderaan de pagina, een aantekening dat er sprake was van een "abusieve inschrijving". Wat was er aan de hand?
Dat komt boven tafel in het verhaal van zijn geliefde Rebecca Roet (geb. 3 juni 1886). En het verhaal van het leven van Andries Mozes Groenewoudt, zoals dat uit de archiefgegevens naar voren komt, is het verhaal van zijn leven samen met Rebecca. We verwijzen daarom voor dit deel van het verhaal van Andries Mozes graag naar het verhaal van Rebecca Groenewoudt-Roet (geb. 3 juni 1886 in Amsterdam).
Hier vermelden we slechts dat Andries zijn geliefde Rebecca precies drie weken later trouwde, op woensdag 26 juni 1907. Bij zijn tweede poging was het raak.
Sigarenmaker, Venter
Uit de huwelijksactes van 1907, en uit de geboorte actes van zijn zoons, weten we verder dat Andries Mozes sigarenmaker was, zeker vanaf zijn 20e, in 1907.
Amsterdam 1941. Willemsstraat 29 A, een groentewinkel, 29 de Lompen en Beenderenwinkel 'In het Groot en Klein' van C. Smis. Deze foto geeft een tijdsbeeld. Het illustreert ook een aspect van ons verhaal, namelijk dat de handel in lompen destijds een rendabele business was. Onze Andries had hiervoor een handelsvergunning. (Bron: Beeldbank Amsterdam)
Vanaf oktober 1934, dus vanaf zijn 47e, tot en met 1942, was hij houder van een vent vergunning. Blijkens zijn vergunningskaart handelde hij afwisselend in bloemen en planten, in kunstbloemen en lompen, metalen en gedragen kleding. Hij woonde in die tijd met zijn gezin in de Lepelstraat en in de Weesperstraat in Amsterdam. We lezen op deze kaart dat de betaaldatum elke 8e van de maand was.
Sta een moment stil bij het idee dat in de tijd van Andries Mozes Groenewoudt lompen -- dat zijn oude kleren -- kennelijk zoveel waarde hadden dat je er een handeltje in kon beginnen: daar werden vergunningen voor afgegeven. En de vergunninghouder moest kennelijk maandelijks betalen voor de vergunning.
Het vakje 'portret' op de ventvergunning van Andries Mozes, voor de pasfoto, bleef altijd leeg. We weten niet hoe hij er uit zag. Wel werd in enig stadium, op de ventvergunning, achter de voornamen 'Andries Mozes', een hoofdletter 'J' gestempeld.
Sperr, Werkkamp, Deportatie
Amsterdam, ca. 1942. Drukte op een perron van het Centraal Station bij een vertrekkende trein, waarin zich vermoedelijk voor tewerkstelling in Nederlandse rijkswerkkampen opgeroepen joden bevinden. Bron: Beeldbank Amsterdam, foto door Bart de Kok (1896-1972).
Bij het schrijven van deze biografie was nog niet precies vastgesteld wanneer Andries vanuit uit Amsterdam is gedeporteerd.
Wel is duidelijk dat Andries in 1942 in het zogenaamde 'Joodse Werkkamp' Kremboong verbleef, boven Hoogeveen, in Drenthe. Dit staat vermeld op de kaart van de Joodse Raad, die op naam van Andries staat. Dat wil zeggen: de kaart staat op naam van 'Andries M. Groenewoudt'. Dit is een aanwijzing dat hij 'Andries' werd genoemd, zoals wij hier ook doen.
Het Joodsche Weekblad van 9 januari 1942 bracht op de voorpagina een aankondiging van "speciale kampen voor werklooze joden [die] in Nederland zullen worden ingericht (..) onder de Nederlandschen Rijksdienst voor de Werkverruiming." Volgens een chronologisch overzicht van anti-joodse maatregelen vertrokken op zaterdag 10 januari 1942 de eerste werkloze joden vanuit Amsterdam naar werkkampen. Een brief, gedateerd donderdag 8 januari 1942, gericht aan hen die door het Gemeentelijk Arbeidsbureau waren aangewezen voor arbeid in een werkkamp en die dringend opriep om die zaterdag te vertrekken had als bovenschrift: "EEN LAATSTE WAARSCHUWING." Er werd gewaarschuwd voor de "allerernstigste maatregelen" tegen hen die zich 'aan het bevel zouden onttrekken'.
Van werkkamp Kremboong, in het bijzonder van mannen die er werkten, zijn foto's bewaard gebleven. We weten niet of Andries een van de mannen op de foto's is. Maar dankzij deze foto's krijgen we wel een algemene indruk van hoe deze mannen er uit zagen. Zie hiervoor "Bronnen", onderaan deze pagina.
Op de kaart van de Joodse Raad staat voorts vermeld dat Andries' inwonende zoon Isaac voor de "weermacht" werkte in de Hollandia-Kattenburg fabrieken. Er staat dat er daarom een sperr is verleend: uitstel van deportatie. Deze sperr had kennelijk betrekking op Andries: het staat op zijn kaart vermeld.
"Dr. A. Katz"
Onder de aantekening over de sperr op de kaart van de Joodse raad die Andries Groenewoudt registreerde zien we een getypte signatuur: "Dr. A. Katz".
Deze signatuur correspondeert met die van ene Dr. Albert Katz, waarvan een index kaart (L-33920) bestaat in de Central Location Index (CLI). Deze kaart leert ons dat de laatste verblijfplaats van Dr. Albert Katz "Bergen-Belsen" was. Bovenaan deze kaart vinden we een code "K320", die we kunnen gebruiken voor het traceren van Dr. Albert Katz.
Albert Katz, "K320", werd in de CLI geregistreerd als zijnde overleden op 13 april 1945, in een trein die geassocieerd was met Bergen-Belsen. Uit deze registratie van overlijden maken we op dat deze Albert Katz,"K320", geboren was op 14 juli 1904. Meer details over zijn dood staan vermeld op een andere CLI registratie kaart (225610). Deze kaart vertelt ons dat Albert Katz, (geb. 14 juli 1904) Joods was, en statenloos, en dat hij overleed in een trein tussen Uelzen en Lueneburg, inderdaad op 13 april 1945. Deze details vinden we ook in de kantlijn van de registratie van het overlijden van Albert Katz (nr. 70 op een pagina 14) in het Stadsarchief van Amsterdam. We lezen hier verder dat hij echtgenoot was van Anne Jordan.
Met deze persoonsgegevens is 'Dr. A. Katz' te identificeren als de Albert Katz die ca. 1936 vanuit Duitsland naar Alkmaar kwam, waar hij vennoot werd van Eckmann's Corset Industrie, een fabrikant van lingerie. Het bedrijf was in 1934 opgericht en economisch zeer succesvol.
Op 26 juni 1939 berichtte de Alkmaarsche Courant van een huldiging door het personeel van directeur Eckmann en zijn compagnon, heer Katz, een afspiegeling van het succes van hun onderneming.
Een advertentie van de Rijkstelefoondienst in de Alkmaarsche Courant van 7 februari 1939 vermeldt dat A. Katz woonachtig was op adres Rippingstraat 15, te Alkmaar. Uit een verhuis advertentie in het Noord Hollands Dagblad op 16 januari 1937 blijkt dat zijn echtgenote, A. Katz-Jordan, en zijn dochter zich op het adres Rippingstraat 15 bij hem hadden gevoegd.
Corresponderende en aanvullende gegevens over het huwelijk van Albert Katz vinden we in een registratie kaart in het Stadsarchief van Amsterdam. Deze kaart bevat bovendien een adresgeschiedenis, waaruit blijkt dat Albert Katz vanaf 1942 tot begin 1944 op verschillende adressen in Amsterdam woonde, o.a. op het Daniel Willinkplein en op de Zuider Amstellaan, beide destijds locaties in Amsterdam waar het Joodse deel van de bevolking duidelijk vertegenwoordigd was.
Ten slotte vermeldt bovengenoemde registratie kaart dat Albert Katz "Adviseur" bij de Joodse Raad ("JR") was. Nu is duidelijk wat de achtergrond is van zijn signatuur onder de sperr van Andries Mozes Groenewoudt.
Er bestaat voorts nog een kaart van de Joodse Raad, die onthult dat "Dr. A. Katz" voluit 'Albert Israel Katz' heette; geboren 14 juli 1904 te Bodenfelde, Duitsland. Volgens deze kaart had Katz een opleiding genoten in zowel recht als economie. Hij was een investeringsadviseur geweest: "adv., beursman". Kennelijk was hij een van de duitse joden die Duitsland ontvlucht waren, na 1933. Hij had zich in Alkmaar weten te vestigen en was daar nog enige jaren succesvol geweest in zaken. Kennelijk werd e.e.a. hem ontzegd door maatregelen die in Nederland werden doorgevoerd door de Duitse bezetter, in de loop van 1940 - 1942. Dat verklaart hoe Albert Katz in 1942 vanuit Alkmaar, via het "Westerbork vreemdelingenkamp", in Amsterdam en bij de Joodse Raad terecht kwam. In de loop van het hele proces was hij ook statenloos geraakt.
Op zijn Joodse Raad-kaart lezen we dat hij een "zeer goede kracht" was; kennelijk binnen de organisatie van de Joodse raad, mogelijk gerelateerd met Kamp Westerbork, waar hij in februari 1942 enige tijd geweest zou zijn. Hem werd een sperr verleend vanwege zijn "functie".
Mensen probeerden te voorkomen dat ze gedeporteerd zouden worden, in eerste instantie naar Westerbork, en vandaar vervolgens met de treinen die een of twee keer per week vanuit kamp Westerbork naar een onbekende bestemming vertrokken. Ze deden dit door functies aan te nemen en zich nuttig, zo niet onmisbaar, te maken voor het functioneren van de Joodse Raad en, in Westerbork, van het doorgangskamp. Het verhaal van "Dr. A. Katz", zoals dat uit de archieven naar voren komt, sluit aan bij deze tendens.
Fragment uit het artikel over "Eckmann's Corsettenfabriek" uit de Alkmaarsche Courant, 6 juli 1950, pagina 2.
Op 6 juli 1950 verscheen er een artikel in de Alkmaarse Courant over "Eckmann's Corsettenfabriek". Hierin lezen we over de succesvolle vennootschap met Dr. A. Katz in 1936. De slotzin van de tweede alinea vat als volgt samen wat de oorlog Albert Katz had gebracht:
"De heer Katz was echter in de moeilijke oorlogsjaren overleden."
We vangen hier een glimp op van de geschiedenis van het herkennen, erkennen en verwerken van wat er gebeurd was.
Het Einde
Andries Mozes kwam op 2 en 3 oktober 1942, waarschijnlijk te voet, vanuit het Joodse Werkkamp Kremboong naar Westerbork. Kort daarna, op 16 oktober werd Andries op transport gesteld naar Auschwitz. We stellen vast dat zijn sperr al begin oktober was ingetrokken.
Zijn naam staat inderdaad op de uitgaande transportlijst van 16 oktober 1942; dit betrof de trein vanuit kamp Westerbork naar vernietigingskamp Auschwitz (bron: collecties Kamp Westerbork). De deportatie van Andries Mozes Groenewoudt naar Auschwitz werd dus al voor 17 oktober in gang gezet, en kan dus geen direct verband hebben gehad met de tragische geschiedenis rond Hollandia-Kattenburg, daar deze zich pas vanaf 17 oktober 1942 ontvouwde.
Andries Mozes Groenewoudt is op 19 oktober 1942 omgebracht, kennelijk direct na aankomst in Auschwitz, op 55 jarige leeftijd.
Kaart Joodse raad: hierop staat o.a. dat Andries in 1942 in het Joodse Werkkamp Kremboong in Drenthe heeft gezeten, tot 2 oktober 1942. Waarschijnlijk is hij op 2 en 3 oktober lopend van Kremboong naar Westerbork overgebracht. Op de zelfde kaart staat ook dat zijn zoon Isaac voor de wehmacht werkte in de Hollandia Fabrieken in Kattenburg. Daardoor was hij gesperrt, zo staat er. De kaart is gedateerd "8.10.1942" : https://collections.arolsen-archives.org/en/document/130297750
Deze website toont ook foto's genomen in Kremboong, op het tabblad 'archief'. We weten niet of Andries Groenewoudt een van de mannen op de foto's is. Maar de foto's geven wel een algemene indruk van de mannen die daar waren, en van hoe ze er aan toe waren.
Bij aangifte van de geboorte van zijn zoons Joseph (24 augustus 1913, op zijn 26e), Mozes Andries, Salomon (27 maart 1919, op zijn 32e) en Isaac (20 november 1921, op zijn 34e), gaf vader Andries Mozes als beroep "sigarenmaker" op.
