Aanvulling

Biografie Machiel Ansel

Andries Ansel is de zoon van Lion Ansel (*1842) en Betje Neeter (*1837).

Machiel Ansel is de zoon van diamantsnijder Andries Ansel en van Betje Reens. Het in 1932 geboren nichtje van Machiel, de latere mevrouw van Vliet-Menist, weet zich in 2018 nog veel te herinneren van haar oom, die door de familie Michel wordt genoemd.

Bertha West is de dochter van Nathan West, boekhouder en notaris van beroep, en van Betje Zuidema.

Mevrouw van Vliet-Menist omschrijft Machiel als een serieuze, zachtaardige, bevlogen en lieve oom, die een streng orthodox gelovige is. Machiel studeert in Groningen en doet ook staatsexamen. Zijn hoop later rabbijn te kunnen worden, vervliegt door de oorlog. Machiel en Bertha, een vrouw uit een gerenommeerde familie, hebben elkaar vermoedelijk in Groningen leren kennen.

Als Machiel zestien is, sterft zijn moeder. Zijn zus Judith overlijdt in 1931 aan een niervergiftiging, ze is dan negenentwintig jaar oud. Ze laat een man en een zoon achter. In deze periode begint Machiel met enkele anderen ook als leider en spreker van de net opgerichte vereniging ‘Tsengierei Rechouwous’. Het betreft jongens van negen jaar en ouder die om de week op Sabbat-middag bij elkaar komen. Het lijkt een combinatie van ontspanning en onderricht te zijn geweest. Machiel wordt in de krantenadvertenties telkens als spreker genoemd, hij doet dit enkele jaren lang. Ook mag hij, in ieder geval in 1931, op één sabbat een proefdienst leiden. Daarnaast voert hij enkele keren de ‘voor-sedar’ uit, waarbij een ander de ‘na-sedar’ uitvoert (Seder is de Joodse paasviering, de herdenking van de uittocht uit Egypte).

In 1932 hoeft Machiel niet in dienst, dit vanwege zijn studie tot rabbijn (in het Militieregister omschreven als: geestelijk ambt). Hij wordt geregistreerd als ‘Buitengewoon Dienstplichtige’; een vrijstelling voor het dienen in het Nederlandse leger, tenzij er sprake is van ‘oorlog, oorlogsgevaar of andere buitengewone omstandigheden’.

Eind 1935 wordt Machiel door de commissie van examen van de Nederlands-Israëlitische Godsdienstonderwijzers bevorderd tot de rang van godsdiensthoofdonderwijzer.

Vanaf november 1936 werkt Machiel bij het Apeldoornsche Bosch als leerling-assistent op het Paedagogium Achisomog voor een jaarsalaris van 300 gulden. Nicht van Vliet-Menist geeft aan dat hij leerkracht was bij moeilijk lerende kinderen. Machiels vrouw Bertha werkt als onderwijzeres en assistente, onbekend is of dit ook bij het Paedagogium Achisomog was.

Machiel wordt tijdens de mobilisatie opgeroepen; zijn vrijstelling als ‘Buitengewoon Dienstplichtige’ is ingetrokken. Vanwege de Joodse spijswetten dient hij bij het leger het verzoek in om bij zijn tante Marianne te mogen inwonen, zodat hij niet in de kazerne hoeft te eten. Dat verzoek wordt ingewilligd. Hij wordt ingelijfd in het 5e Regiment Infanterie. In februari 1940 wordt hij voorgedragen tot het volgen van de onderofficiersopleiding; zijn opleiding en leeftijd zullen hier vermoedelijk aan ten grondslag liggen. Of hij aan deze opleiding is begonnen, is niet duidelijk. Het regiment waar Machiel toe behoort, heeft zich onder Amersfoort opgesteld. Het 5e Regiment heeft nauwelijks tot geen gevechtscontact gehad met het Duitse leger; het Nederlandse leger kan als geheel geen weerstand bieden aan de Duitse overmacht en geeft zich op 14 mei 1940 over. Machiel wordt hierna officieel ‘groot verlof’ toegekend. Na de capitulatie keert hij terug naar zijn werkplek bij het Apeldoornsche Bosch.

Machiels zus Marianne ziet dat haar eigen man tijdens de eerste razzia in de Amsterdamse Jodenbuurt - de Valkenburgerstraat - wordt opgepakt. Hun dochter, de eerder genoemde mevrouw van Vliet-Menist, is hier ook getuige van. Marianne en haar dochter duiken onder. Op een bepaald moment wordt Marianne bij het Centraal Station van Amsterdam opgepakt. Ze wordt verhoord, maar ze verraadt niet waar haar dochter zich ophoudt; deze is op bezoek bij vrienden en ontloopt zo arrestatie en deportatie. Marianne wordt na haar verhoor twee weken in het Oranjehotel vastgezet. Op Dolle Dinsdag wordt ze vanuit Kamp Westerbork naar Theresienstadt gedeporteerd. Hier wordt zij aan het eind van de oorlog door het Russische leger bevrijd.

Machiel en Bertha trouwen op 7 april 1942 in Wildervank, de geboorteplaats van Bertha.

Op een lijst uit juli 1942 staan zijn vermeld als inwoners van het Apeldoornsche Bosch, maar deze onvrijwillige verhuizing is niet officieel geregistreerd. Op de registratiekaart van de Joodse Raad wordt Machiel als geschikte kracht vermeld, zonder ziektedagen. Op de gelijksoortige kaart die voor Bertha is aangemaakt staat vermeld dat zij in het verleden onderwijzeres is geweest in het buitengewone en vervolgens in het bijzonder lagere onderwijs. Ook heeft ze het ‘huisdiploma’ van het Paedagogium Achisomog behaald.

Het echtpaar wordt op 19 januari 1943 in het Apeldoornsche Bosch geïnterneerd, met hen vrijwel alle nog in Apeldoorn woonachtige Joden. Er is een getuige die schrijft dat enkele Joden die deze dag geïnterneerd werden ‘allerlei bezit, tot aan meubelen aan toe’ vanuit hun huis naar het Apeldoornsche Bosch lieten overbrengen; het is goed denkbaar dat vele Joden geen enkel idee hebben gehad van hetgeen hen te wachten stond. De volgende dag, 22 januari 1943, wordt het gezin naar Kamp Westerbork gedeporteerd. In het kamp bevalt Bertha van dochter Elishewa. Op 25 mei 1943 wordt het gezin naar Sobibor gedeporteerd. Daar worden alle drie op 28 mei 1943 vermoord.

De vader en tante van Machiel komen ook om in de vernietigingskampen. Hetzelfde geldt voor de moeder en zus van Bertha. Mevrouw van Vliet-Menist en haar moeder worden na de oorlog herenigd.

Bronnen: Verwanten van het echtpaar Ansel-West, het Ministerie van Defensie, de Joodse Gemeente Amsterdam, Stadsarchief Amsterdam, Stichting Sobibor en Delpher (gedigitaliseerde Nederlandse historische kranten). Digitaal Joods Monument, CODA Archief Apeldoorn, Erica adresboek van Apeldoorn, Yad Vashem, het Gelders Archief, afdeling ‘Naam & Gezicht’ van het herinneringscentrum Kamp Westerbork en het boek ‘In Memoriam’ door Guus Luijters.

21 augustus 2019