Bernard Leo Sanson is ondergedoken. Hij kreeg hevige kiespijn en is toen naar de tandarts gesneld. “Deze zeer getalenteerde jongeman, die de meest scherpe en prachtige politieke cartoons tekende, was onderweg met een jas zonder ster erop, werd opgepakt en naar de gevangenis in Groningen gebracht. Nadat hij daar was mishandeld en zijn bril kapot gemaakt, kwam hij in Kamp Amersfoort terecht vanwege twee vergrijpen: onderduiken en geen ster dragen” (Kluveld 2024: 59).
Bernard Sanson is volgens het Dodenboek van Kamp Amersfoort op 30 november 1942 gestorven door zelfmoord door “ophanging”. Op de website van Kamp Amersfoort wordt vermeld dat de aanhalingstekens aangeven dat de doodsoorzaak waarschijnlijk gefingeerd is. Op de website Leiden4045 schreef Alphons Siebelt dat Bernard op 30 november 1942 vanuit Kamp Amersfoort naar de Leusderheide is gebracht en daar is opgehangen. Dat impliceert dat er geen sprake was van zelfmoord.
Een medegevangene van Bernard, Arend Bosch, reservekapitein en leraar, heeft in januari 1945 zijn herinneringen aan het kamp opgeschreven, gecentreerd rond de moord op twee Joodse medegevangenen, van wie Bernard er één was. Kluveld (2024: 111-112) geeft een beschrijving van het verslag van Bosch over Bernard Sanson: “Sanson […] werd op 31 oktober 1942 uit het Huis van Bewaring in Groningen overgebracht naar Amersfoort. Bosch beschreef dat Sanson vanwege zijn buitengewoon zwak zicht een zeer sterke bril had. In Groningen werd hem die afgenomen en ondanks zijn smeekbeden kreeg hij die niet terug toen hij naar Amersfoort moest. Bij exercities op de binnenplaats van het kamp werd Sanson als pas aangekomen nieuweling, bijna blind zijnde, zeer zwaar mishandeld door middel van stokslagen, schreef Bosch. Vervolgens zou Sanson die enige bedden van hem af lag op zaaltje c blok IV worden opgenomen op ziekenzaaltje b van blok IV. Pas vijf weken later was hij hersteld en stond hij in het ‘blokgelid’. Op dit ochtendappel hoorde Bosch het blokhoofd zeggen: “Sanson, vanavond ben je dood.” En Sanson was ’s avonds dood, volgens een ontstelde Bosch.
Over hoe hij was gestorven, hing volgens de reservekapitein een sluier maar het was hem verteld door zijn slapie, een Joodse gevangene waarvan hij de naam niet meer kon herinneren. Volgens Bosch werd Sanson vermoord door een misdadigerstype met gevangenennummer 1400. Het ging om een gestrafte SS’er die opnieuw door de SS was opgenomen tijdens de jaarwisseling van 42/43. De kerel was voordat hij blokhoofd werd een voorman van het Ausrohung Kommando II. Hij viel op door zijn gevloek. Bosch vermoedde dat de man veel moorden op Joden op zijn geweten had, niet alleen die op Sanson. Volgens het verslag van Bosch gaf deze SS’er, waarschijnlijk de Fries Geert Zwerver […], Joden op aan andere SS’ers die deze dan tijdens het werk op een afgelegen plek afslachtten. Ook stond hij bekend als de persoonlijke spion van de kampcommandant en lid van de strafcommissie […]”, aldus Kluvelds beschrijving van het verslag van Bosch uit 1945.
Uit getuigenverklaringen bleek dat Joodse gevangenen vaak opgehangen werden aangetroffen. Deze werden doorgaans als zelfmoordenaars geregistreerd, ook als duidelijk was dat zij zich onmogelijk zelf op een dergelijke wijze hadden kunnen ophangen. Zelfmoorden van Joodse gevangenen kwamen evenwel ook voor, als zij de constante mishandelingen niet meer konden verdragen (Kluveld 2024: 116).
Ruim vier maanden na zijn dood op 30 november 1942 is door de ambtenaar van de Burgerlijke Stand van de gemeente Leusden op 7 april 1943 een summier ingevulde akte inzake het overlijden van Bernard Leo Sanson opgesteld, op een aangifte van een ambtenaar ter secretarie (Het Utrechts Archief). Bernard zou op een onbekende locatie op de Joodse Begraafplaats in Amersfoort begraven zijn.
Bernard L. Sanson is opgenomen in de namenlijst van de leden van de Leidse academische gemeenschap die in de oorlog zijn omgekomen in het boekje ‘In Memoriam 1940-1945’, dat in 1952 in opdracht van de Academische Senaat door de Universitaire Pers Leiden is uitgegeven (web.universiteitleiden.nl).
Bronnen: Amanda Kluveld (2024) Het vergeten verhaal van de Joodse gevangenen van Kamp Amersfoort. De rol van het ‘Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort’ in de vervolging en vernietiging van de Joden in Nederland 1941-1945. Nationaal Monument Kamp Amersfoort; kampamersfoort.nl; leiden4045.nl; openarchieven.nl; hetutrechtsarchief.nl; web.universiteitleiden.nl.
